قسم دوم : آن است كه ورود آن مربوط به اختيار بنده نيست امّا اختيارى در دفع آن دارد ، مثل آنكه به قول يا به « 1 » فعل آزارى به كسى برسد يا جنايتى بر وى واقع شود خواه در نفس و خواه در مال ، و صبر بر آنْ آن است كه ترك انتقام كند . خداى عزّ وجلّ بر سبيل حكايت فرموده : « وَ لَنَصْبِرَنَّ عَلى ما آذَيْتُمُونا وَ عَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ » « 2 » يعنى صبر مىكنيم « 3 » بر آزارى كه به ما رسانيده‌ايد . و بايد كه توكّل كنند بر خدا توكّل كننده‌ها . و نيز فرموده : « وَ اصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ وَ اهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمِيلًا » « 4 » يعنى صبر كن بر آنچه مىگويند و كناره گير از ايشان كناره گرفتن خوبى . و نيز فرموده : « وَ لَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَ مِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذىً كَثِيراً وَ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ » « 5 » يعنى البته مىشنويد از اهل كتاب و از مشركان « 6 » سخنانى كه بسيار آزرده مىشويد و اگر صبر كنيد و « 7 » از خدا بترسيد « 8 » به درستى كه اين از كارهاى نكوست « 9 » . و حضرت پيغمبر صلى الله عليه و آله فرمودند : پيوند كن « 10 » با هركه از تو كناره كرده باشد . و عطا كن به هركه تو را محروم كرده باشد . و عفو كن از هركه ستم به تو كرده باشد « 11 » . قسم سيُم : آن است كه اوّل و آخر آن در تحت اختيار بنده نيست ، مانند مصيبتها مثل مرگ عزيزان و تلف شدن اموال و بيمار شدن و امثال اينها ، و اين صبرى است كه منشأ آن يقين است . حضرت پيغمبر صلى الله عليه و آله فرمودند : خداوندا ! از تو سؤال مىكنم آن

--> ( 1 ) . a - به . ( 2 ) . ابراهيم : 12 . ( 3 ) . a s + ما . ( 4 ) . مزمّل : 10 . ( 5 ) . آل عمران : 186 . ( 6 ) . s + به . ( 7 ) . a - و . ( 8 ) . s a + كه . ( 9 ) . نكوست / s a نيكوست . ( 10 ) . كن / s a بكن . ( 11 ) . الكافي 2 : 107 ح 2 . الخصال : 125 . أمالي الطوسي : 644 ضمن ح 23 .